Kadın Matematikçi Portreleri – Emmy Noether

unnamed

Emmy Nother 20. yüzyılın en muhteşem ve önemli matematikçilerinden biri olarak insanlık tarihi içerisinde yerini almıştır. Pavel Alexandrov, Albert Einstein, Jean Dieudonné, Hermann Weyl, Norbert Wiener ve daha birçok bilim insanı tarafından bir dahi olarak nitelendirilmesine rağmen günümüzde neredeyse hiç kimse bu değerli kadın matematikçiyi tanımamaktadır.

Emmy Noether’in modern soyut bilime katkılarını anlatmak için daha bilimsel bir yazı çerçevesi şarttır. Söz vererek, bu çerçevede bir yazıyı başka bir sefere saklayalım. Ama öneminin kavranması adına fiziğe ve matematiğe yaptığı katkılardan kısaca bahsetmeden geçmeyelim.

Noether’in birinci teoremi olarak bilinen kuramsal fiziğe muazzam katkısı, günlük dilde şöyle ifade edilebilir. Bir fiziksel sistemde ayırt edilebilir her simetrinin oluşturacağı etkiye ilişkin bir korunum yasası vardır. Buna ek olarak, fiziksel bir sistemin etkisi, bir Lagrange fonksiyonunun integrali olup buna göre sistemin tutumu en az eylem prensibine göre belirlenebilir. Yeni ufuklar açan bu teorem, Emmy Noether tarafından 1915’te kanıtlanmış olup 1918’de yayınlanmıştır. Günümüzde ise bu teoremin varlığının yarattığı derin sezgi Higgs bozonu gibi bir çok fizik araştırmasına dayanak oluşturmaktadır. Bunun yanı sıra, matematikçiler nezdinde ise modern cebire, özellikle de değişmeli olmayan cebirler, lineer dönüşümler ve değişmeli sayı cisimleri üzerine önemli katkıları öne çıkmaktadır. Aynı zamanda, topoloji ve Galois teorisinin modern sunumu üzerindeki araştırmaları ile adını tüm dünyaya duyurmuştur.

Amalie Emmy Noether, dönemin Almanya’sının Erlangen kasabasında, Erlangen Üniversitesi’nde profesör olarak görev yapan Max Noether’in de mensup olduğu Yahudi bir ailede 1882’de dünyaya gelmiştir. Kendisi de matematik eğitimini aynı üniversitede tamamlayıp, Paul Gorden danışmanlığında tezini bitirdikten sonra Erlangen Matematik Enstitüsü’nde, kadınların akademik pozisyonlardan dışlanması nedeniyle maaş almadan yedi yıl çalışmıştır. 1915’de David Hilbert ve Felix Klein tarafından Göttingen Üniversitesi’nin dünyaca ünlü matematik bölümüne katılması için çağrılmış, fakat kadın oluşunun verdiği benzer gerekçelerle başvurusu reddedilen Emmy Noether’de burada da gayri resmi bir şekilde 4 yıl boyunca Hilbert adına ders vermiştir. Resmi kabulü 1919’da verilmiş olup 1933’e kadar aynı matematik bölümünde çalışmalarını sürdürmüştür. 1935 Nazi Almanya’sında Yahudiler üzerindeki baskılarının artması sonucu ülkeden ayrılmak zorunda kalan Emmy Noether, 1935’te kayıtlara geçecek olan ölümüne kadar ABD’de Bryn Mawr Üniversitesi’nde çalışmalarına devam etmiştir.

Emmy Noether, soyut cebir ve kuramsal fiziğe çığır açıcı katkılarıyla bilinen bir Alman matematikçidir, elbette öyledir, fakat sadece bundan da ibaret değildir. Matematik dünyasında tabiri caizse direnerek karanlığı yırtıp atan kadınlardan birisi, en fazla konuşulanı, duyulanıdır. Bilim nezdinde bilimsel aydınlanma evresine kadar sıkışan tüm makus tarih göz önüne alındığında aralarında şanslılarından biri sayılır, çünkü bir çok bilinmeyen kadının arasından bir nebze toplumsal konumu gereği sıyrılabilenlerdendir. Ama bu konumu kendisini mücadeleden uzak tutmakla neticelenmiyenlerinden, aynı zamanda cinsiyetçilikle mücadeleye ömrünü adayacak bir hayata evrilenlerdendir. Yani kısaca imrenilen ve saygı duyulası olanlardan…

İnsanlık kendini bildi bileli matematik, felsefe, bilim ve sanat ile uğraşıyor. Bu bağlamda, günümüzde uygarlığın hala acınası bir halde olmasının sebeplerini de kadının toplumda her planda geri itilmesinden bağımsız olarak açıklamak mümkün olmayacaktır. Emmy Noether’in tarihsel konumu ise adeta bir kardelen gibi tam da buraya oturmakta ve bunun yanı sıra ne mutlu ki günümüzde örnekleri çoğalmaktadır.

Oğuz Şavk – Boğaziçi Üniversitesi

 

** Bu yazı erdos.matkafasi adresinden alınmıştır.

Reklamlar

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Twitter resmi

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Çıkış  Yap / Değiştir )

Connecting to %s